MEVSİMLER VE ÖZELLİKLERİ,

2008-07-26 12:03:00

MEVSİMLER VE OLUŞUMU

 

Mevsimler Güneş’in gün dönümü ve gece gündüz eşitliği noktaları arasından geçişleri arasındaki sürelerdir. Mevsimlerin oluşmasının temel sebebi eksen eğikliği ve Dünya’nın Güneş çevresindeki hareketi (Yıllık Hareket)’dir. 

Gece ile gündüzü ayıran sınıra  Aydınlanma Çemberi  adı verilir. Dünya’nın Güneş  çevresindeki hareketi sırasında, güneş ışınları  farklı  enlemlere dik  gelirken, aydınlanma dairesi, kutup daireleri ve kutup noktaları  arasında  yer değiştirir.

Aydınlanma dairesi ve güneş ışınlarının geliş açısına bağlı olarak aynı  anda farklı  yarımkürelerde farklı mevsimler yaşanır. Kuzey Yarımküre yazı  yaşarken, Güney Yarımküre kışı  yaşamaktadır. Aynı  şekilde birinde sonbaharı  yaşanırken diğeri de ilkbahar yaşanır.

 Dünya’nın eksen eğikliği ve yıllık hareketine bağlı olarak dört önemli gün ortaya çıkar.

Bu günler mevsim başlangıcı olduğu için Gündönümü adı da verilir.
21 Mart ve 23
Eylül     Ekinoks  tarihleri,
21 Aralık ve 21 Haziran  Solstis  tarihleridir.

 

Gündönümü(solstis) tarihleri     gündüz sürelerinin uzamaya veya kısalmaya döndüğü tarihlerdir.

Ekinoks tarihleri  ise güneş  ışınlarının Ekvator’a dik düştüğü ve bütün Dünya’da

gece ve gündüz sürelerinin eşit olduğu tarihlerdir.

Eğer eksen eğikliği olmasaydı,  Dünya güneş etrafında dolanırken, güneş ışınlarının

yere düşme açısı  değişmeyecek, sıcaklık  değişimleri gerçekleşmeyecek, böylece

mevsimler de oluşmayacaktı.

 

 

21 MART (İLKBAHAR EKİNOKSU)

Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu nedeniyle eksen eğikliğinin  etkisi ortadan

kalkar ve güneş ışınları Ekvator’a dik gelir.


1.
Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a dik açı ile düşer. 

2. Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz eşitliği yaşanır.

3.  Güneş her iki kutuptan da görünür. KKN’nda Güneş doğmaya; GKN’nda Güneş  batmaya başlar.

4. Kuzey Yarımküre’de ilkbahar, Güney Yarımküre’de sonbahar başlangıcıdır.

5. Aydınlanma çemberi kutup noktalarından teğet geçer.

6.  Kuzey  Yarımküre’de gündüzler gecelerden; Güney Yarımküre’de geceler  gündüzlerden daha uzun olur.

7.  Bir meridyen üzerindeki bütün noktalarda Güneş aynı  anda doğup, aynı  anda batar.

8.  Gölge boyu Ekvator’da 0, Ekvator’la 45° enlemi arasında cismin  boyu gölgenin boyundan büyük, 45° enlemlerinde cismin boyu gölge boyuna eşit, 45°-90° enlemleri  arasında ise gölge boyu cismin boyundan uzundu. 

21 HAZİRAN (YAZ SOLSTİSİ)

Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu ve eksen eğikliği nedeniyle Kuzey Yarımküre

Güneş’e dönüktür ve güneş ışınları Yengeç Dönencesine dik gelir.
 
1.
Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi’ne dik açı ile düşer. 

2. Ekvator’dan güneye gidildikçe geceler uzar, gündüzler kısalır.

3. Ekvator’dan kuzeye gidildikçe gündüzler uzar, geceler kısalır.

4. Kuzey Yarımküre’de yaz, Güney Yarımküre’de kış başlangıcıdır.

5. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer.

6.  Kuzey Kutup Dairesi’nin tamamı  Güneş’i görürken, Güney  Kutup Dairesi’nin tamamı karanlıkta kalır.

7. Güneş KYK’de ufuk düzlemi üzerindeki en yüksek,  GYK’de en alçak konumuna gelir.

8. Gölge boyu KYK’de en kısa, GYK’de en uzun durumdadır. 

9. KYK’de  en uzun gündüz, en kısa gece;  GYK’de en  kısa gündüz, en uzun gece yaşanır.

10.Bu tarihten sonra KYK’de gündüzler  kısalmaya, geceler uzamaya;  GYK’de  gündüzler uzamaya, geceler kısalmaya başlar.

11. Bu tarihten sonra KYK’de güneş ışınlarının geliş açıları  küçülmeye; GYK’de büyümeye başlar.

23 EYLÜL (SONBAHAR EKİNOKSU)

Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu nedeniyle eksen eğikliğinin  etkisi ortadan kalkar ve güneş ışınları Ekvator’a dik gelir.


1.
Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a dik açı ile düşer.

2. Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz eşitliği yaşanır.

3.  Güneş her iki kutuptan da görünür. KKN’nda güneş batmaya; GKN’nda güneş  doğmaya başlar.

4. Kuzey Yarımküre’de sonbahar, Güney Yarımküre’de ilkbahar başlangıcıdır.

5. Aydınlanma çemberi kutup noktalarından teğet geçer.

6.  Kuzey  Yarımküre’de geceler gündüzlerden; Güney Yarımküre’de gündüzler gecelerden daha uzun olur.

7.  Bir meridyen üzerindeki bütün noktalarda güneş aynı  anda doğup, aynı  anda batar.

8.  Gölge boyu ekvatorda 0, Ekvator’la 45°  enlemi arasında cismin boyu gölgenin boyundan büyük, 45° enlemlerinde cismin boyu gölge boyuna eşit, 45°-90° enlemleri  arasında ise gölge boyu cismin boyundan uzundur.

21 ARALIK (KIŞ SOLSTİSİ)

Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu ve eksen eğikliği nedeniyle Güney Yarımküre

Güneş’e dönüktür ve güneş ışınları Oğlak Dönencesine dik gelir.
1.
Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik düşer. 

2. Ekvator’dan kuzeye gidildikçe geceler uzar, gündüzler kısalır.

3. Ekvator’dan güneye gidildikçe gündüzler uzar, geceler kısalır.

4. Kuzey Yarımküre’de kış, Güney Yarımküre’de yaz başlangıcıdır.

5. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer.

6. Güney Kutup Dairesi’nin tamamı güneşi görürken, Kuzey Kutup Dairesi’nin tamamı karanlıkta kalır.

7. Güneş GYK’nde ufuk düzlemi üzerindeki en yüksek, KYK’nde en alçak konumuna gelir.

8. Gölge boyu GYK’nde en kısa, KYK’nde en uzun durumdadır. 

9.GYK’de  en uzun gündüz, en  kısa gece; KYK’de en  kısa gündüz, en uzun gece yaşanır.

10.Bu tarihten sonra GYK’de gündüzler  kısalmaya, geceler uzamaya;  KYK’de  gündüzler uzamaya, geceler kısalmaya başlar.

11.  Bu tarihten sonra GYK’de güneş ışınlarının geliş açıları  küçülmeye; KYK’de  büyümeye başlar. 

NOT 1: 21 Mart–23 Eylül tarihleri arasında Kuzey Kutup Noktası 6 ay gündüz, Güney

Kutup Noktasında ise 6 ay gece yaşanır. 21 Eylül–Mart23 tarihleri arasında Kuzey

Kutup Noktası 6 ay gece, Güney Kutup Noktasında ise 6 ay gündüz yaşanır. 

NOT 2:  Güneş ışınları dönenceler arasındaki her noktaya yıl içerisinde iki defa dik

düşerken, dönencelere bir defa dik düşer. 
 

Güneş Işınlarının Geliş Açısının Hesaplanması:

1. Güneş ışınlarının hangi enleme dik düştüğü bilinecek.

2.  Düşme açısı  sorulan yerin enlemi ile güneş ışınlarının dik düştüğü nokta

arasındaki enlem farkı bulunacak.

3. Bulunan enlem farkı 90° den çıkarılacak.

Örnek:  Güney Yarımküre’de gündüzlerin kısalmaya başladığı  tarihte Türkiye’nin en

kuzeyine güneş ışınları kaç derecelik açı ile düşer.

Çözüm: Bu tarih 21 Aralıktır ve güneş ışınları Oğlak Dönencesine dik düşer.

42 + 23 = 65   90 – 65 = 25

21 Aralık tarihinde Türkiye’nin en kuzeyi olan 42° kuzey enlemine güneş ışınları 25°

lik bir açıyla düşerler.

Gece – Gündüz Durumu:

1.  Eğer Dünya’nın günlük hareketi olmasa sürekli bir  yüzünde gündüz bir yüzünde gece yaşanırdı.

2.  Dünya’nın yıllık hareketi ve eksen eğikliği nedeniyle gece gündüz sürekli uzayıp  kısalır.

    Ekvator’da yıl boyunca 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır.

    Türkiye’de gece gündüz arasındaki fark 16 saate 8 saat olarak yazla kış  arasında değişir.

    66° 33’ enleminde 24 saat gece ve 24 saat gündüz yaşanır.

    90° enleminde ise 6 ay gece ve 6 ay gündüz yaşanır.

3. Dünya’nın eksen eğikliği olmasaydı sürekli 12 saat gece 12 saat gündüz yaşanırdı..

4.  21 Aralıkta Kuzey Kutup Noktası’na gidildikçe gündüzler kısalır, Güney Kutup Noktası’na gidildikçe gündüzler uzar. 21 Haziran tarihinde ise tam tersi yaşanır.

5.  Dünya’nın dönüş  hızının kutuplara doğru gittikçe yavaşlamasından dolayı,  Güneş’in doğma ve batma süreleri kutuplara doğru gittikçe uzar.

İKLİM KUŞAKLARI
1. Matematik İklim Kuşakları

Matematik iklim kuşakları  Ekvator, kutuplar, dönenceler ve kutup dairelerine göre belirlenen iklim kuşaklarıdır. Yıl boyunca güneş ışınlarının düşme açısında görülen değişmeler,eksen eğikliği, matematik iklim kuşaklarını oluşturmaktadır.

Buna göre Ekvator ve dönenceler arası  Tropikal Kuşağı, dönenceler ile kutup daireleri arası  Orta Kuşağı, kutup daireleri ile kutup noktaları arası ise       Kutup Kuşağı’nı oluşturur. 



2. Sıcaklık Kuşakları

Sıcaklık  kuşakları  deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık  değerlerine göre belirlenir. Sıcaklık  kuşaklarının oluşumunda, Dünya’nın şekli, kara ve denizlerin dağılışı,  okyanus akıntıları ve genel hava dolaşımı etkili olmuştur. 

Buna göre 30° 30’ K  paraleli ile 27° G  paraleli arasında kalan alan Sıcak Kuşağı

oluşturur. KYK’de 30° 30’ K  paraleli ile 68° 30’ K paraleli arası  ile  GYK’de  27°  G

paraleli ile 48° G paraleli arası Ilıman Kuşağı oluşturur. KYK’de 68° 30’ K paraleli ile

90° K paraleli arası ile GYK’de 48° G paraleli ile 90° G paraleli arası Soğuk Kuşağı oluşturur. 

Sıcaklık kuşaklarının yarımkürelere göre farklılık göstermesinin temel nedeni kara ve denizlerin yarımkürelere düzenli dağılmamasıdır.

14959
0
0
Yorum Yaz