SU KAYNAKLARI DOĞADA ÜÇ UNSUR SU -DENİZLER-AKARSULAR-GÖLLER-YERA

2008-08-04 00:30:00

 

DOĞADAKİ ÜÇ UNSUR  SULAR (AKARSULAR,OKYANUSLAR,GÖLLER,YERALTI SULARI

SU KAYNAKLARI

Yeryüzündeki tüm canlılar için su hayati önem taşımaktadır. Yeryüzünün yaklaşık %71'i sularla, %29'u da ka­ralarla kaplıdır. Dünya sularının yaklaşık %97,5'ini tuzlu sular oluşturur.

Dünya üzerindeki su kaynaklarını okyanuslar, denizler, akarsular, göller, yeraltı suları, bataklıklar, kalıcı karlar ve buzullar oluşturur.

Su Döngüsü (Hidrolik Döngü)

Su kaynakları hava olayları ile sürekli bir değişim içerisindedir. Buharlaşma ve terleme sonucu yükselip gaz haline geçen su, soğuyarak yoğunlaşır, sıvı veya katı olarak tekrar yeryüzüne düşerek su kaynaklarına karışır. Suyun bu şeklide atmosfer, hidrosfer, litosfer arasındaki dolaşımı su döngüsü olarak ifade edilir.

1. OKYANUSLAR

Yeryüzünün toplam alanı 510 milyon km2'dir. Bu alanın %97.5'ni tuzlu su oluşturur. Okyanuslar yeryü­zündeki en büyük su kütleleridir. Yeryüzünde beş bü­yük okyanus vardır.

– Büyük (Pasifik) Okyanus (166.241.000 km2)

– Atlas (Atlantik) Okyanusu (82.217.000 km2)

– Hint Okyanusu (73.600.000km2)

– Güney (Antartik) Okyanusu (35.000.000.000km2)

– Arktik Okyanusu (12.257.000 km2)

Kuzey Yarımküre'de karalar, Güney Yarımküre'ye göre daha fazla yer kaplar.

2. DENİZLER

Okyanusların, kıtaların iç kesimlere doğru soku­lan bölümlerine deniz denir. Denizler okyanusların hemen kıyısında da yer alabilir. Bu denizlere ise ke­nar deniz denir.Bütün denizlerin mutlaka okyanuslarla bağlantısı olması gerekir.

Okyanuslardaki tuzluluk oranı çok değişmezken, denizlerdeki tuzluluk oranı enlem etkisi ile Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.

Dünya'da tuz oranının en fazla olduğu deniz Kızıldeniz'dir. (‰43) Tuz oranının en az olduğu deniz ise Baltık Denizi'dir (‰4).

YERYÜZÜNDEKİ BAZI DENİZLER

Kızıldeniz

Afrika Kıtası ile Asya Kıtası arasında yer alır. Babül- mendep Boğazı ile Hint Okyanusu'na, Süveyş Kanalı ile Akdeniz'e bağlanır. Afrika levhası ile Arap levhasının uzaklaşması sonucu oluşmuş bir iç denizdir

Hazar Denizi

Dünya'nın en büyük tuzlu su gölüdür. Açık  deniz­lerle irtibatı yoktur.

Bu yüzden su seviyesi devamlı de­ğişir. Güneydoğu Avrupa ile Güneybatı Asya arasında yer alır.

Baltık Denizi

Kuzey Avrupa'da yer alır. Ortalama tuzluluk oranı ‰ 4 'tür. Yılın büyük bir bölümünde suyunun donma­sı gemi ulaşımını güçleştirmektedir. Son zamanlarda Baltık Deniz'inin ticari önemi artmıştır.

3. AKARSULAR

Belli bir yatak içinde akan ve sürekli iniş gösteren sulara akarsu denir. Akarsuların suları genel itibariyle su döngüsü ile sürekli olarak yenilendiği için tatlıdır. Akarsulardan elektrik üretimi, tarımda sulama, içme ve kullanma suyu, ulaşım ve taşımacılık, turizm gibi alanlarda yararlanılır.

Akarsular özelliklerine göre gruplara ayrılmaktadır.

1. Rejimlerine Göre Akarsular

Akarsularda yıl içerisinde meydana gelen deği­şimlere rejim adı verilir. Akarsu rejimini etkileyen en önemli faktör iklimdir.

Düzenli Rejimli Akarsular

Yıl içerisinde su miktarında fazla değişiklik gös­termeyen akarsulardır. Yağışın mevsimlere düzenli dağıldığı Ekvatoral ve Ilıman Okyanusal iklimlerde gö­rülür. Örnek: Amazon , Kongo nehirleri...

Düzensiz Rejimli Akarsular

Yıl içerisinde su miktarında belirgin değişimler gösteren akarsulardır. Yağışın mevsimlere düzenli da­ğılmadığı iklimlerde görülürler. Örnek: Ganj, İndus....

Karma Rejimli Akarsular

Yıl içerisinde birden fazla alçalma ve yükselme gösteren, birden fazla iklimden geçen, boyları uzun akarsulardır. Örnek, Nil, Fırat...

Sel Rejimli Akarsular

Karasal iklim bölgelerinde, derin vadilerden ak­mayan, ilkbahar yağışları ile taşkınlara neden olan akarsulardır.

2. Beslenme Kaynaklarına Göre Akarsular

Yağmur Suları ile Beslenenler

Rejimi yağış ile paralellik gösteren akarsulardır. Yağışın arttığı dönemde debileri artan, kurak dönem­de ise debileri azalan akarsulardır. Örnek, Akdeniz iklimi akarsuları.

Kar Suları ile Beslenenler

Kış aylarında kar yağışından dolayı debileri aza­lan, ilkbahar aylarında sıcaklığın artmasıyla birlikte kar erimeleri sonucu debileri artan akarsulardır.

Kaynak Suları ile Beslenenler

Su seviyeleri çok az değişir. Karstik arazilerdeki akarsular örnek verilebilir. Örnek: Manavgat Suyu...

YERYÜZÜNDEKİ BAZI AKARSULAR

Mississippi Nehri

Dünya'nın en büyük dördüncü nehridir. Kuzey Amerika Kıtası'nın en uzun nehridir. Tarım için fay­dalanılmasının yanı sıra, Dünya'nın en işlek ticari su yoludur. Kollarının yaklaşık 50 kadarında çok yoğun taşımacılık yapılmaktadır. Petrol ve petrol ürünleri, demir-çelik ve kömür taşınan başlıca ürünlerdir.

Amazon Nehri

Güney Amerika Kıtası'nda yer alır. Büyük bölümü Brezilya topraklarındadır. Tüm dünya nehirlerinin taşı­dığı suyun %25'ini taşımaktadır. Halen tam anlamıyla keşfedilmemiş Amazon Havzası'nda günümüzde av­cılık ve toplayıcılıkla geçinen ve dış dünyadan haber­siz yaşamakta olan küçük yerli kabilelere rastlanmak­tadır.

Tuna Nehri

Avrupa Kıtası'nın ikinci büyük nehridir. Almanya, Avusturya, Slovakya, Macaristan, Hırvatistan, Sırbis­tan, Bulgaristan, Moldova, Ukrayna, Romanya olmak üzere toplam 10 ülkenin topraklarında akmaktadır. Yaklaşık 100 kadar ırmak ve nehir tarafından beslenir. Nehir, taşımacılığa elverişlidir.

Nil Nehri

Dünya'nın en uzun nehridir. Afrika Kıtası'nın ya­rıdan fazlasını güneyden kuzeye doğru kat ederek Mısır'da verimli Nil Delta Ovasını oluşturur. Mısır, Sudan, Burundi, Ruanda, Kongo, Tanzanya, Kenya, Uganda ve Etiyopya topraklarından akar. Yang - çe Nehri

Asya Kıtası'nın en uzun, Nil ve Amazon'dan son­ra Dünya'nın en uzun üçüncü nehridir. Kaynağını Batı Çin'de Şıçuan Dağları'ndan alan nehir tüm Çin'i do­ğuya doğru katederek sonunda Doğu Çin Denizi'ne ulaşır. Bazı bölümlerinde ulaşım ve ticari taşımacılık yapılabilmektedir. Özellikle orta bölgelerinde yapılan balıkçılık faaaliyetleri Çin ekonomisinde önemli yer tutmaktadır.

4. YER ALTI SULARI VE KAYNAK ÇEŞİTLERİ

Yağışlarla gelen suların bir kısmı yüzey çatlak­larından yerin derinliklerine sızar. Sızan bu sular yer altında değişik derinliklerde birikerek yer altı sularını oluşturur. Yer altı suları yeryüzündeki akarsu ve göl­lerin sularından daha fazladır. Yer altına sızan suların yeryüzüne çıktığı yere kaynak denir. Kaynak suları oluşumu ve bulunduğu arazinin yapısına göre, sıcak, soğuk, kireçli ve mineralce zengin olabilir.

KAYNAK ÇEŞİTLERİ

a) Gayzerler

Volkanik bölgelerde ısınan yer altı sularının ba­sınç altında kalarak belirli aralıklarla fışkırması sonu­cu oluşan kaynaklardır.

b) Karstik Kaynak

Karstik sahalarda kalker tabakaları arasındaki boşlukları doldurmuş olan yer altı sularının yüzeye çıktığı kaynaktır. Karstik kaynakların yüzeye çıktığı yere voklüz de denir. Suları bol miktarda kireç içerir ve yağışlarla beslendikleri için soğuktur.

c) Vadi (Yamaç) Kaynağı

Yer altına sızan suların bulunduğu tabakanın bir vadi tarafından kesilmesi ile oluşan kaynaktır. Genel­likle vadi yamaçlarında görülür.

d) Artezyen Kaynak

İki geçirimsiz tabaka arasında sıkışmış olan yer altı sularının genellikle tekne biçimindeki ovalardan yeryü­züne çıkması ile oluşan kaynaklardır. İnsanlar tarafından kuyu açmak suretiyle sularının yeryüzüne çıkarıldığı da olur. Açılan kuyu yer altı su seviyesinin altında ise artez­yen kaynağın suları yeryüzüne fışkırarak çıkar.

e) Fay Kaynağı

Yer altındaki sıcak suların kırık hatlarından yüze­ye çıkması ile oluşan kaynaklardır. Sularında bol mik­tarda mineral bulunur. Bu nedenle çeşitli hastalıklara iyi gelir. Fay kaynaklarının civarında kaplıca ve ılıcalar yaygındır. Bu alanlar termal turizmin geliştiği alanlar­dır.

5. GÖLLER

Karalar üzerinde yer alan durgun su kütlelerine göl denir. Göller yer altı ve yer üstü suları ile beslenir.

Göllerin suları acı, tatlı, sodalı, tuzlu olabilir.

Bu du­rumun nedenleri iklim koşulları, beslenme kaynakları, gölün bulunduğu arazi yapısı, gölün derinliği, büyüklü­ğü ve göl ayağının(gideğen) olup olmamasıdır. Göller sularını bir gideğen yardımıyla denizlere boşaltırlar. Sularını dışarıya boşaltan göllerin suyu tatlı, sularını dışarıya boşaltamayan göllerin suları ise tatlı değildir.

OLUŞUMLARINA GÖRE GÖL ÇEŞİTLERİ

A – DOĞAL GÖLLER

Karalar üzerinde çeşitli nedenlerle çanaklaşmış alanlarda biriken su kütlelerine doğal göl denir. Çeşitli gruplara ayrılır.

1. Tektonik Göller

Tektonik hareketler sonucu oluşan çukurlara su­ların dolmasıyla meydana gelen göllerdir. Genellikle yeryüzündeki büyük göllerin çanakları bu şekilde oluş­muştur. Örnek: Hazar Denizi, Aral, Baykal, Balkaş, Lut Gölleri gibi.

2. Karstik Göller

Kolay eriyebilen kayaçların (kalker, jips gibi) bu­lunduğu yerlerdeki çukurlukların su ile dolması sonu­cu oluşmuş göllerdir.Ülkemizde Akdeniz bölgesi Karstik arazi ve göllerin yaygın olduğu bir bölgedir.

3. Buzul Göller

Buzul aşındırması sonucu oluşan çukurlara su­ların birikmesi ile meydana gelen göllerdir. Norveç, Finlandiya, Kanada, gibi ülkelerde bulunur.

4. Volkanik Göller

Volkan konilerinin tepesinde bulunan krater, kal­dera gibi çukurlarda oluşan göllerdir. Dünya'da Endo­nezya, Japonya, İtalya gibi ülkelerde görülür.

5. Set Gölleri

Uzunca bir çukurluğun önünün herhangi bir kütle ile kapanması ve gerideki çukurluğun suyla dolması sonu­cu oluşan göllerdir. Oluşumlarına göre dörde ayrılırlar.

Set gölleri

a) Heyelan Set Gölü

Heyelan sonucunda göçen kütlelerin bir çukurlu­ğun önünü kapatmasıyla oluşan göllerdir.

Sera Gölü-Heyelan Set Gölü

b) Volkanik Set Gölü

Volkanlardan çıkan malzemelerin bir akarsu vadi­sinin veya bir çukurluğun önünü kapatması ile oluşan göllerdir.

c) Kıyı Set Gölü

Deniz kıyılarında koyların kıyı kordonlarıyla ka­panması sonucu oluşan göllerdir.

d) Alüvyal Set Gölü

Uzungöl-Alüvyal Set Gölü

Akarsu vadilerinin önünün alüvyonlarla kapan­ması sonucu oluşan göllerdir.

B – YAPAY GÖLLER

İnsanların elektrik enerjisi elde etmek, sulama, kullanma ve içme suyu sağlamak amacıyla akarsula­rın önünü bir setle kapatmaları sonucu oluşan göller­dir.

Ülkemizde göllerden;

– Su ürünleri elde etmek,

– Tarım alanlarını sulamak,

– İçme suyu sağlamak,

– Tuz ihtiyacını gidermek,

– Ulaşım yapmak gibi alanlarda yararlanılır.

74642
0
0
Yorum Yaz