TOPOĞRAFYA VE KAYAÇLAR

2008-07-31 00:36:00

 

YERKABUĞUNUN MALZEMESİ TAŞLAR VE ÖZELLİKLERİ

Çeşitli minerallerden ve organik maddelerden oluşan katı, doğal maddelere TAŞ ya da KAYAÇ denir.
Kayaçlar genelde iki veya daha fazla mineralin bir araya gelmesiyle oluşur.Yer üstünde ve içinde bulunan tüm taşların kökeni mağmadır.



Bir nehir kenarında gezerken kumlar arasındaki çakılların renk ve  şekil bakımından çok farklı  olduğunu görürüz. Bu durum bize kayaların farklı ortamlarda oluştuğunu gösterir. Örneğin bazı kayalar göl ve deniz  içerisinde çökelip oluşurken, bazıları  da magmanın hızlı bir şekilde soğuması ile oluşmaktadır.

İnsanlar ilkçağlardan beri bu kayaları, kesici av aletleri, süs eşyaları, kap kacak ya da mesken yapımı  gibi çok farklı  alanlarda kullanmışlardır. Bugünde kayaçlar hayatımızda çok farklı alanlarda kullanılmaktadır.

Kayaların Yer Şekillerine Etkileri

Kaya ne kadar sert olursa aşınmaya karşı o kadar dirençli olur. Örneğin bazaltya da granit gibi dirençli kayalar üzerinde daha dik yer şekilleri gelişirken, kum taşı ve marn gibi yumuşak kayaçların bulunduğu sahalarda daha düz ya da basık şekiller oluşmaktadır. 

Vadi kenarlarında dirençli kayaların bulundukları  yerlerde daha  dik  yamaçlar bulunurken, yumuşak kayaçların bulundukları yerlerde daha eğimli yamaçlar yer alır.

Geçirimli kayaçlar içinden suyun geçmesine olanak sağlar. Geçirimsiz kayaçlar ise suyun sızmasını  engelledikleri için buralarda yüzeysel akış oldukça  fazladır. Kireç  taşı, dolomit, jips ve anhidrit gibi eriyebilen kayaçların  bulundukları  saha da  yeraltı  sularının etkisiyle karstik şekiller gelişmektedir.

Kayalar ve Mineraller 

Yer kabuğu içerisinde yer  alan elementler bir araya gelerek  mineralleri oluşturmaktadır. Minerallerin katı  halde bir araya gelmesiyle kayaçlar oluşmaktadır.Kayaçlar genellikle iki  ya da daha fazla mineralin  bir araya gelmesinden oluşur.

Örneğin: granit; kuvars, mika ve feldspattan oluşan bir kayaçtır. Bununla birlikte  yalnız  bir mineralden oluşan kayaçlar da vardır. Kalker sadece kalsiyum karbonat  (CaCO3) mineralinden oluşmaktadır. Yer kabuğundaki kayaçlardan birçoğu milyonlarca yıl  süren bir süreçle oluşmuştur. Ancak volkanik sahalarda püskürerek yeryüzüne çıkan lavlar atmosfer ile temas ederek kısa bir zamanda katılaşıp volkanik kayaçları oluşturur.

TAŞLAR ÜÇ GURUPTA İNCELENİR

KAYAÇLAR 

1-Katılaşım (Magmatik) Kayaçları

a. İç Püskürükler

b. Dış Püskürükler

 

2-Tortul (Sedimenter) Kayaçlar

a. Kimyasal Tortul Kayaçlar

b. Kırıntılı Tortul Kayaçlar

c. Organik Tortul Kayaçlar

 

3-Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçlar

 

1. KATILAŞIM KAYAÇLARI (Magmatik – Püskürük Kayaçlar) 

Katılaşım kayaçlar mantodan gelen yüksek sıcaklıkta, eriyik haldeki magmanın, yerkabuğu içerisinde ya da yeryüzüne çıkarak soğuması ile oluşur. Magma soğurken genellikle çeşitli kristaller meydana getirir. Katılaşım kayaçları oluştuğu yere göre İç Püskürükler ve Dış Püskürükler diye ikiye ayrılır

a. İç Püskürük Kayaçlar (Plütonik Kayaçlar):

İç püskürük kayaçlar magmanın  yer  kabuğunun derinliklerinde soğumasıyla oluşmaktadır. Granit, diyorit ve  gabro başlıcalarıdır. Granit, bunlar içinde en yaygın olanıdır. 

Yerkabuğu içinde yavaş yavaş soğuyan magma iri kristaller geliştirir. Elinize bir granit aldığınızda kendisini oluşturan kuvars, feldspat ve mikaları  çıplak  gözle ayırt edebilirsiniz.

                                                               GRANİT                                                                                     
İç püskürükler yer kabuğunun 2  km den daha derinde oluşmaktadır. Bugün üzerindeki kalın örtülerin aşınarak ortadan kalkması  ile iç püskürükler yeryüzünde görülmektedir.

Asit bileşimli bir iç püskürük kaya olan granitler üzerinde de ilginç yer şekilleri

gelişmektedir. Nemli iklim bölgelerinde dirençli bir kaya olan granitler, nemli iklim bölgelerinde ise zayıf bir kayaca dönüşür. Bu kayaçlar içerisinde yer alan feldspatlar su ile temas edince kolayca çözünmeye uğrar. Bu kayalar üzerinde nemli iklim bölgelerinde   tor topografyası  adı  verilen yer şekilleri gelişir. Tor topografyasına İskoçya’nın  kuzeyinde yaygın olarak rastlanılır. Türkiye’de Uludağ üzerinde de tor topografyasına rastlanmaktadır.

b. Dış Püskürük Kayaçlar:

Dış püskürükler, yüzeye kadar ulaşan magmanın yeryüzünde soğuması ile oluşmaktadır. Bazalt,  andezit ve  riyolit başlıca dış  püskürük  kayaçlarıdır. Ayrıca volkan camı (obsidiyen), sünger taşı ve tüfler de yeryüzünde magmanın soğuması ile oluşur. 

Dış püskürük kayaçlar yeryüzünde hızlı bir şekilde soğuduğu için ince kristallidir. Örneğin: bir bazaltı  elinize aldığınızda onu oluşturan kristalleri gözle ayırt etmeniz zordur. Ya da obsidiyen çok hızlı soğuduğu için kristal yapısı geliştiremez ve camsı doku kazanır.


    
                                                              ANDEZİT           
                          
En yaygın rastlanan örneği bazalttır.Hindistan’daki Dekan Platosu ve Doğu Anadolu’da ki platolar genellikle bazalt lavları üzerinde oluşmuş platolardır.

Andezit veya riyolit gibi içerisinde  silisyum oranı  yüksek olan  asit magma yapışkan özellikte olduğu için daha eğimli ve yalçın topografyalar oluşturur. Örneğin dik  yamaçlı volkan konileri genellikle asit magmadan oluşur.

Volkanik faaliyetler sırasında çıkan tüfler aşınmaya karşı dirençli değildir. Bu kayaçlar içerinde volkanik faaliyet sırasında gelip düşen bazalt ya da ignimbirit gibi kayaçlar aşınmaya karşı  dirençlidir.   

Bu malzemelerin kalın tabakalar oluşturduğu sahalarda karasular ve sel sularının aşındırması  sonucunda peribacaları  oluşmaktadır.

                                                               PERİBACASI

Peribacalarının en gelişmiş örneklerine Türkiye’de İç Anadolu’da Ürgüp, Göreme,Avanos ve Uçhisar çevresinde yaygın  olarak bulunur. Burada yer alan Erciyes ve Hasandağı’ndan çıkan kül ve tüfler üzerinde peribacaları oluşmuştur.

PÜSKÜRÜK KAYAÇLARIN ÖZELLİKLERİ 

Yapıları kristallidir.

Tabakalaşma yoktur.

İçlerinde fosil bulundurmazlar.

Kütleler halindedir.

Asitten etkilenmezler.

Katılaşım Kayaçlarının Kullanımı

Birçok katılaşım kayacı sert, yoğun ve dayanıklı olduğu için tarihi devirlerde insanlar tarafından yaygın  olarak kullanılmıştır. Önceleri volkan camı  parçaları ok ve mızrak ucu olarak  kullanılmış, daha sonra ise heykel yapımında ve konut yapımında katılaşım kayaçları kullanılmıştır. Bugün de özellikle iç püskürük kayaçları işlendikten sonra zemin kaplaması olarak tercih edilmektedir.

Ayrıca sünger taşı hafif olduğu için, perlit ise ısı yalıtımına uygun olduğu için inşaatlarda yaygın olarak kullanılmaktadır.

                                                               SÜNGER TAŞI

2.TORTUL KAYALAR (Sedimanter Kayaçlar) 

Yeryüzünde bulunan kayaçların tümü  dış  kuvvetler tarafından ayrıştırılarak tahrip  edilmektedir. Erozyon, akarsular ve rüzgârlar yardımıyla parçalanarak ayrışmış olan bu kaya parçalarının taşınmasıdır.

Kaya parçacıklarını taşıyan akarsu ya da rüzgâr gücünün tükendiği yerde bu tortulları biriktirmeye başlamaktadır. Şayet taşıyıcı güç su ise tortulları ve kaya parçalarını göl ya da denizlere ulaştırmaktadır. Tortular taşınıp biriktirildikten sonra çimentolaşma süreçleri ile tortul kayaçlar meydana gelmektedir.

Tortulanmada kaya parçalarının yanında canlı kabukları, bitki artıkları ve diğer canlı artıktan da birikmektedir. Zamanla bu canlı artıkları  tortul kayalar içindeki fosilleri oluşturmaktadır.

Gevşek olan tortul tabakalar, milyonlarca yıllık dönemde üzerlerine gelen diğer tabakaların ağırlığı  altında kalarak sıkışmaktadır. Üst üste biriken tortullar yeni tabakalar oluşturmakta ve bu tabakalar, alttakileri  sıkıştırarak yoğunluğunu artırmaktadır.

Tortulanma alanlarında yoğunlaşma ile birlikte su içerisinde eriyik halde bulunan mineraller  tortulların arasına sızmaktadır. Çimentolaşma suda çözünmüş olan minerallerin tortulların arasında kristalleşerek onları birbirine bağlaması işlemidir. 

Tortul kayaçlar, kayacı  oluşturan tortul tipine göre sınıflandırmaktadır.

1-Kırıntılı (mekanik)

2-organik 

3-kimyasal

olmak üzere üç büyük grup tortul  kayaç vardır.

Bu tortul kayaç gruplarının her biri farklı süreçlerden geçerek oluşmuştur.

TORTOL KAYAÇLARIN  ÖZELLİKLERİ 

Kristalli bir yapıya sahip değildirler.

Tabakalıdırlar.

Fosil bulundururlar.

1.Kırıntılı Tortul Kayaçlar

Dış kuvvetlerin etkisiyle parçalanan diğer  kayaçların oluşan kırıntıların  bir araya gelerek çimentolaşması  sonucunda kırıntılı tortul kayaçlar oluşmaktadır. Tortullar arasına giren çimento ise kil ya da kalkerdir.Kil parçacıklarının taşlaşmasıyla kil taşı, kum taneciklerinin taşlaşmasıyla kumtaşı,çakılların taşlaşması ile de konglomera oluşmaktadır. 

  
                                                               KONGLOMERA ÇAKIL TAŞI)                             


2.Organik Tortul Kayaçlar 

 Organik tortul kayaçlar, bitki ve hayvan kalıntılarının tabakalar halinde birikmesiyle oluşmaktadır.

                                                               KÖMÜR

Bunların en bilinen örnekleri taş kömürü, linyit, tebeşir ve mercanlardır. Bitki artıkları  bir araya gelerek  kömürleri oluşturmaktadır.

                                                               TEBEŞİR

Kömürlerden antrasit en eski olanıdır. Paleozoyik sonlarında taş kömürü, Tersiyerde linyit, Kuvaternerde ise turba oluşmuştur.


             
                                                               MERCAN KALKERİ
Mercanlar su sıcaklığının 20°C nin üzerinde olan sığ ve berrak denizlerde yaşayan canlıların  iskeletlerinin birikmesiyle oluşmaktadır.

Tebeşir ise  mikroskobik deniz hayvanlarının  kalker kabuk ve iskeletlerinden meydana gelmiş dayanıksız, bir kayaçtır. Gerek kimyasal gerekse mekanik aşınım  sonucu kolaylıkla parçalanır. Üzerinde karstik yer şekilleri gelişebilir. 

3.Kimyasal Tortul Kayaçlar

Suyun içinde erimiş halde bulunan maddelerin çökelmesiyle oluşmaktadır. Kireç taşı,göllerde, denizlerde ve  yeraltı  sularında yaygın olarak  bulunan  kirecin çökelmesiyle oluşmaktadır. Kimyasal kayaçlar  Kireçtaşı (kalker), traverten, kayatuzu, jips (alçı taşı) ve dolomit örnek verilebilir.

                                                               KALKER (KİREÇTAŞI)                 

Kimyasal tortul kayaçlar su ile temasa geçince kolayca çözünmektedir.

                                                               TRAVERTEN

Bundan dolayı  nemli ve sıcak iklim koşulları  altında kimyasal tortul kayaçların bulunduğu sahalarda lapya, dolin, uvala, obruk ve polye gibi karstik şekiller oluşmaktadır.

                                                               JİPS

Karstik şekiller özellikle saf ve kalın kireç taşları  üzerinde daha iyi  gelişme göstermektedir. Jips, anhidrit ve kaya tuzları  üzerinde oluşan karstik şekiller  ise kolayca  tahrip olmaktadır.

Tortul Kayaçların Kullanımı 

Kumtaşı  ve kireç taşını  yüzyıllardır  inşaat malzemesi olarak kullanılmaktadır.Gerçekten de birçok  tarihi yapıda yaygın olarak bu kayaçlara rastlanılmaktadır.Ayrıca kireç taşı ve kil taşı çimento, jips ise alçı yapımı için sanayide kullanılmaktadır. Kömür ise ısınma amaçlı kullanılmaktadır.

3.BAŞKALAŞIM KAYAÇLARI 

Yerin derinliklerindeki yüksek sıcaklık ve basınç koşulları altında kayaların değişime  uğramasına         metamorfizma denir. Meta "değişim" morfo "şekil" anlamına gelir. Bir kaya metamorfizmaya uğrayınca görünümü, bileşimi, kristal yapısı ve mineral içeriği değişir.

                                                               MERMER

Başkalaşım kayaları  tortul ya da volkanik kayaların metamorfizma geçirmesi sonucunda oluşur. Yer kabuğundaki hareketler sonucunda bir kaya  derinlere doğru iner. Burada mantodan gelen sıcaklık ve üzerindeki büyük  basınç kayaların başkalaşmasına neden olur. 


                                                               ELMAS

Yüksek sıcaklık  ve basınç altında kalan kayaların mineralleri ince tabakalar halinde dizilerek yapraklı bir yapı kazanır. Kırıldıklarında ince katmanlara ayrılır. Şist, gnays ve arduaz yapraklı bir yapı kazanmıştır. 

Metamorfizma sonucunda 

kireçtaşı(kalker) ---- mermere,

kil taşı                  ----  şiste,

granit                   ----  gnaysa,

kumtaşı                ----  kuvarsite 

taş kömürü           ----  elmasa dönüşmektedir.  

 

BAŞKALAŞMIŞ KAYAÇLARIN ÖZELLİKLERİ 

Tabakalar halindedir.

Sert bir yapıya sahiptirler.

Fosil bulundurmazlar.

Başkalaşım Kayaçlarının Kullanımı 

Mermer ve arduaz en çok kullanılan iki başkalaşım kayacıdır. Mermer birçok mimar ve heykeltıraşın eserlerinde yaygın  olarak kullanmaktadır. Hindistan'ın Agra kentindeki sanat şaheserlerinden biri olan Taç Mahal bunlardan biridir. 

Yapraklı bir yapıda olması sebebiyle arduaz zemin, çatı ve kaldırım kaplaması olarak kullanılmaktadır. Ayrıca gri, siyah, kırmızı ve mor gibi renklere sahip olan arduaz binalarda dekor malzemesi olarak da kullanılmaktadır.

KAYA DÖNGÜSÜ 

Jeolojik zamanlarda milyonlarca yıl içerisinde bu üç sınıf  kayaç birbirlerine dönüşmektedir. 

Kayaç döngüsü de denilen bu olayda mevcut kayaçlar derinlere doğru inerek eriyip magma haline gelir. Sonra bu magma yerkabuğu içinde veya yeryüzüne çıkıp  soğuyarak katılaşım kayaçlarını oluşturur. Çözülme ve erozyonla yeryüzündeki kayaçlar parçalanıp, taşınıp tabakalar halinde biriktirilerek tortul kayaçları oluşturur. Tortul ya da katılaşım  kayaçları yüksek basınç ve sıcaklığın etkisiyle başkalaşım kayaçlara dönüşmektedir.

 

132173
0
0
Yorum Yaz